Aan: Het Onderwijsblad

Stop, hou op

Onderwijs is vooral gericht op het overdragen van toetsbare kennis over de wereld. Misschien zouden we daarnaast toch ook steevast enige aandacht kunnen besteden aan de overdracht van wijsheid: leren hoe we het beste wel en niet met die kennis kunnen omgaan. En zou het niet ook fijn zijn als wij kinderen leren om beter met elkaar om te gaan? Niet via passief onderwijs, maar actief, via gecontroleerd participatieonderwijs? Maar hoe? Wat is wijsheid? En moet onderwijs altijd toetsbaar zijn om van waarde te kunnen zijn?

Rollenspel is een manier om gedrag van deelnemers in van tevoren bepaalde situaties te oefenen in een veilige, gecontroleerde sociale experimentele setting. Niet als 'voorstelling', maar gericht op het ervaren van en leren omgaan met sociale situaties.

Maar wat zou er gebeuren als je rollenspel als gezamenlijke oefening gebruikt om een pestsituatie van tien seconden na te spelen, waarbij je binnen een mum van tijd alle vijf rollen (perspectieven) ervaart: slachtoffer, pester, meeloper en twee getuigen?

Met wat ik 'roulatie-rollenspel' noem, wil ik het onderwijsveld vragen te onderzoeken of op scholen, tijdens het vak Maatschappijleer, een gezamenlijke 'Stop, hou op'-tegenreactie kan worden geoefend op individueel pestgedrag. Het logische reeds bestaande vak om daar aandacht aan te besteden, lijkt mij Maatschappijleer.

Pesten vindt niet plaats in een sociaal vacuüm en betreft niet alleen de relatie tussen pester en slachtoffer. Ook de meeloper en de onbedoelde getuige maken deel uit van de sociale situatie. Een effectieve aanpak zou daarom niet alleen gericht moeten zijn op de individuele pester en het individuele slachtoffer, maar op de gehele context en een gezamenlijke tegenreactie.

Met een simpele ABC-oefening zou op scholen geëxperimenteerd kunnen worden met een schoolbrede aanpak van pestgedrag (indien van toepassing ook van leraren).

In fase A vindt het roulatie-rollenspel plaats. Binnen één minuut wordt een pestsituatie door alle deelnemers van alle kanten ervaren. Van tevoren wordt duidelijk gemaakt dat het spel is en niet echt, hoewel het wel zo kan voelen. Na oefening A volgt een gesprek.

In fase B worden verschillende individuele reacties van getuigen geoefend. Wat gebeurt er als je de pester aanspreekt? De pester kan (vooraf afgesproken met de docent als 'regisseur') meegaand reageren, maar ook afwijzend of agressief. Door beide mogelijkheden uit te proberen, kunnen leerlingen zelf onderzoeken waarom individueel ingrijpen soms werkt en soms juist kan escaleren.

In fase C kan dan een gezamenlijke reactie worden geoefend: Stop, hou op. Deze zin zou iedereen kunnen zeggen en blijven herhalen, desnoods steeds luider, zodat anderen in de omgeving het kunnen horen. Die mogen zich dan rustig komen aansluiten, net zolang totdat er een leraar 'ten tonele' verschijnt, waarna iedereen weer verdergaat waar 'ie mee bezig was.

Een getuige zou dus al kunnen ingrijpen vóór het slachtoffer het zelf durft te zeggen. De oefening zou bijvoorbeeld tweemaal per jaar als een soort 'sociale brandoefening' kunnen worden herhaald.

Mijns inziens zou tijdens Maatschappijleer, naast aandacht voor het fenomeen pesten, via rollenspel structureel twintig minuten net zo goed aandacht kunnen worden besteed aan communicatie (gesprekken oefenen in verband met begrippen als verwachtingen, interpretatie en verschillende typen uitspraken die je wel en niet zomaar kunt doen – en hun effect) en relaties (hoe ga je om met jaloezie, vriendschap en roddelen). Daarbij kan in dezelfde rol gewisseld worden met reacties.

Mij zou het geen gek idee lijken als er in de lerarenopleiding voor docenten Maatschappijleer al meer aandacht zou zijn voor (roulatie- en reactie-)rollenspel. Dat zou het vak misschien zelfs aantrekkelijker kunnen maken voor aanstormend onderwijstalent.

Ik hoop dat dit idee zijn weg weet te vinden naar onderzoek in de praktijk!

R. Verdwahl (1977)
Pedagoog